მონღოლი მხედრები

ორად გაყოფილი და ორ ცეცხლშუა აღმოჩენილი: ქართველ მეფეთა თავის ტკივილი

363
(განახლებულია 18:19 06.04.2020)
XIII საუკუნის 60–იანი წლები უმძიმესი ხანა იყო საქართველოსთვის. ქვეყანა ორ ნაწილად იყო გაყოფილი. აღმოსავლეთ და სამხრეთ საქართველო დავით VII ულუს ეკუთვნოდა, რომელიც თავის მხრივ ილხანელ მონღოლთა ყაენს ემორჩილებოდა, ხოლო დასავლეთი დავით VI ნარინის კუთნილება გახლდა.

და თუ დავით ულუმ მორჩილება გამოუცხადა მონღოლებს, დავით ნარინი დამოუკიდებლობას ინარჩუნებდა. უფრო მეტიც, ის ძალისხმევას არ იშურებდა, რომ ზიანი მიეყენებინა ილხანელი მონღოლებისათვის და ყაენთან დაპირისპირებულ ძალებთან მოკავშირეობდა. ერთ-ერთი მათთაგანი გახლდათ მონღოლი უფლისწული თეგუდარი.

ჩაღატაელთა ულუსის უფლისწული თეგუდარი და ილხანელ მონღოლთა ყაენი აბაღა ნათესავები იყვნენ. ამიტომაც აბაღამ თეგუდარის ურდოს სამომთაბარეოდ არტაანი გადასცა, რომელიც სამცხის საათაბაგოს მიეკუთვნებოდა.

„მადლიერმა“ თეგუდარმა ყაენს სიკეთე იმით გადაუხადა, რომ ანტიილხანური კოალიციის შეკვრა განიზრახა. ის დაუკავშირდა თავის ბიძაშვილის შვილს, ყაენ ბარახას (ბორაკა) და აბაღას  წინააღმდეგ ომში ჩართვა შესთავაზა. 

ბარახა ყაენმა, მისი შიკრიკები მონღოლების კარგად მოწყობილ სასაზღვრო კონტროლს რომ დაძვრომოდნენ და უფლისწულისთვის გაგზავნილი საიდუმლო უსტარი აბაღას აგენტებს არ აღმოეჩინათ, ერთი ხერხი მოიფიქრა.  

ბარახას წარმომადგენლებმა თეგუდარს საჩუქარი გადასცეს — საგანგებოდ დამზადებული მშვილდ–ისარი და ანიშნეს, ერთ-ერთ ისარში საიდუმლო ინახებაო.

თეგუდარმაც გადატეხა ისარი და შიგ ბარახას ეპისტოლე აღმოაჩინა. ჩაღატაელთა ულუსის ყაენი თეგუდარს სწერდა, რომ თანახმა იყო, გაელაშქრა აბაღას წინააღმდეგ.

ეს იყო პასუხი თეგუდარის წერილზე, რომელშიც მონღოლი უფლისწული ჩაღატაელთა ყაენს სწერდა:

„რად მივსცემთ ყაენობასა და ქუეყანას დიდსა აბაღას. აწ წამოემართე მანდით შენ და აქთ - მე, და ორთავე შვმუსროთ აბაღა და ჩუენ დავიპყრათ ქუეყანა მისი“. 

აბაღასთან მოსალოდნელი ომის წინ, თეგუდარმა დავით ნარინთან დაამყარა მჭიდრო კავშირი. ეშინოდა, რომ დავითს ზურგიდან არ დაერტყა მისთვის. თანაც, წინდახედულად იმედოვნებდა, რომ მარცხის შემთხვევაში დასავლეთ საქართველოს შეაფარებდა თავს და აბაღასათვის მიუწვდომელი გახდებოდა.

მაგრამ მოხდა გაუთვალისწინებელი რამ: შეთქმულებს შეცდომა მოუვიდათ და მთვარის ორი მოქცევით შეეშალა პაემნის დრო. თეგუდარმა თავისდა უნებურად დაასწრო მოვლენებს და სანამ ბარახა ყაენი ილხანთა სახელმწიფოს დაესხმებოდა თავს, აჯანყება წამოიწყო. მაგრამ მარტომ ირანზე ლაშქრობა ვერ გარისკა და აბაღას სამფლობელოების, ქართლისა და სამცხის აოხრება-გაპარტახებას მიჰყო ხელი.

ამ თარეშმა დიდი ქონება დაუგროვა მონღოლ უფლისწულს. სომეხი ისტორიკოსი გრიგოლ აკანელი აღნიშნავს, რომ „თეგუდარი, ძლიერ გამდიდრდა მხედრობით, განძით, ოქროთო და ყოველგვარი საქნელით. 300 აქლემი და 150 ურემი განძი და მალი მოჰქონდა ხოლმე გარდა ცხენების, ჯოგებისა, ფარისა და ურიცხვისა. ცხენოსანთა რიცხვი იყო 40 ათასი, სახელოვანი და ფრიადი მებრძოლი და უშიში ყოველ ადგილს“.

გრიგორ აკანელი იმასაც გვიამბობს, რომ თეგუდარის მეომრები „ქვეყნის ქარავანს ხოცავდნენ, ავაზაკურად ეჭირათ გზები და ყველა საქონელს ართმევდნენ ქარავანს, რომლებიც დადიოდნენ ქალაქიდან ქალაქს. რამე მცირე სოფლებსაც აწიოკებდნენ, მთელი ქონება მიჰქონდათ, ოთხფეხი მიჰყავდათ და ხალხს  უწყალოდ წყლავდნენ ისრით“. 

უფრო მეტიც. თეგუდარის მებრძოლები მონასტრებში მწირველ ხუცესებს თავდაღმა ჰკიდებდნენ, ერთმანეთში არეულ მარილსა და მჭვარტლს აყრიდნენ ცხვირში და ეუბნებოდნენ, მოგვიტანეთ ღვინო ზღვის ოდენა და ხორცი მთის ოდენაო.

იმდენად მაშსტაბური იყო თეგუდარის ეს ამბოხი, რომ  ქართველი და სომეხი მთავრები იძულებული გახდნენ, აბაღა ყაენთან ეჩივლათ. და აბაღა ყაენის ბრძანებით, სირმონ ნოინი თეგუდარის წინააღმდეგ დაიძრა.

თეგუდარმა ნიგალის ხევში თავდაცვითი პოზიცია დაიკავა და ბარემ  ოპიზის მონასტრის გაძარცვა მოიწადინა. მის ასაოხრებლად ათასი მხედარი გაგზავნა, მაგრამ მონღოლებს ოპიზამდე გზის გაგნებაში ნისლმა შეუშალა ხელი. გზააბნეული ლაშქარი ხევში აღმოჩნდა. მოულოდნელად დაიწყო საშინელი წვიმა, რასაც სეტყვაც მოჰყვა და მოვარდნილმა წყალმა  მონღოლები გაიტაცა:

„მიეტევა წყალი და წარიხუნა თათარნი სრულიად, კაცი და ცხენი, არა დაშთა თვინიერ კიდე ერთისა კაცისა, და წარვიდა თხრობად თეგუდარისა“.

ამასობაში სირმონ ნოინიც გამოჩნდა და თეგუდარის რაზმს გვერდიდან მოურა. ამ უკანასკნელს არ გამოჰპარვია ეს მანევრი და აჭარა-შავშეთის საზღრისკეენ გადაინაცვლა, ფიჭვთას დადგა. აქედან  დავით ნარინს მსტოვარი გაუგზავნა და დასავლეთ საქართველოში გადასვლა ითხოვა... 

ყველისციხესთან გამართულ ბრძოლაში თეგუდარი სასტიკად დამარცხდა და მისმა მომხრეებმა დაქსაქსულად დაიწყეს უკან დახევა. ისინი ძნელად სავალი გზებით დასავლეთ საქართველოში გადასვლას შეეცადნენ.

დიდი განსაცდელის მიუხედავად, მონღოლმა უფლისწულმა თეგუდარმა და მისმა მომხრეებმა ქუთაისს მაინც მიაღწიეს. სირმონ ნოინმა ვერ გაბედა დასავლეთ საქართველოში გადასვლა, იცოდა, დავით ნარინი შეებრძოლებოდა, და უკან აბაღა ყაენთან დაბრუნდა.

დავით ნარინმა ხელგაშლილად უმასპინძლა მონღოლ უფლისწულს. მის ლაშქარს „სერი დიდი განუმზადა“, რომელზეც, თეგუდარის ლაშქრის გამოსაკვებად, 600 ცხენი, 1500 ძროხა, 2000 ცხვარი და სხვა საკლავი მირეკეს.

აბაღა ყაენის მოთხოვნის მიუხედავად, დავითმა მონღოლი უფლისწული არ გასცა. ის თეგუდარში ხედავდა ადამიანს, რომელიც აბაღა ყაენს დაამხობდა, მაგრამ მონღოლი უფლისწულს სხვა გეგმები აღმოაჩნდა.  ირანზე ლაშქრობას ვერ ბედავდა და ქართული მიწების აოხრებით აყენებდა ზიანს აბაღა ყაენს. ეს კი ნარინის ინტერესებში ნამდვილად არ შედიოდა. ამიტომ მონღოლ უფლისწულს ოქროს ურდოში გადასვლა შესთავაზე. მაგრამ არ დათანხმდა შეთავაზებას თეგუდარი, ისევ გააგრძელა   ქართლის აოხრება.

ირანში კარგად ხვდებოდნენ, რომ სანამ თეგუდარს დავით ნარინი ედგა გვერდში, ვერ გაანეიტრალებდნენ. ამიტომ აბაღამ ძალ-ღონე არ დაიშურა დასავლეთ საქართველოს ხელმწიფის, დავით ნარინის გადასაბირებლად. მონღოლი უფლისწული უკვე დიდი თავისტკივილი იყო დავითისთვის და მიუხედავად იმისა, რომ დევნილი სტუმრის გაწირვა ქვეშევრდომთა თვალში მეფის თავმოყვარეობასა და ღირსებას დიდ დარტყმას მიაყენებდა, მაინც გადაწყვიტა ამ გარიგებაზე წასვლა.

ერთ დღეს თეგუდარმა ისევ ილაშქრა ქართლში, სადაც აბაღას სარდალ სორმონ ნოინის მრავალრიცხოვან ჯარს გადააწყდა. სასტიკად დამარცხდა მონღოლი უფლისწული, იძულებული გახდა, უკუქცეულიყო, მაგრამ წამოეწია სორმონ ნოინი, შეიპყრო ისიცა და მისი ძეც  და ორივე აბაღა ყაენს მიჰგვარა...

363
თემები:
იცით თუ არა, რომ... (362)

რუსეთმა უახლესი ჰაუბიცის გამოცდა დაიწყო: უფრო მობილური და მძლავრი

0
(განახლებულია 14:13 30.05.2020)
ნიჟეგოროდის ოლქის პოლიგონზე ავტომობილ КамАЗ-6550–ის ბაზაზე აგებული თვითმავალი საარტილერიო დანადგარის გამოცდა დაიწყო.

ალექსანდრ ხროლენკო

უახლესი ჰაუბიცა Коалиция-СВ–ის საცდელი ვერსია მაისის ბოლოს შევიდა რუსეთის არმიაში. დანადგარი Т-90–ის ბაზაზეა შექმნილი და მისი დანიშნულება 70 კმ რადიუსში სახმელეთო სამიზნეების განადგურებაა: მოწინააღმდეგის საკომანდო პუნქტების, ჯავშანტექნიკის, რაკეტსაწინააღმდეგო და ჰაერსაწინაამდეგო სისტემებისა და ასევე ცოცხალი ძალისა. დღეს ამ ჰაუბიცას მოსფლიოში ანალოგი არ აქვს. თითქმის იმავდოულად დაიწყო КамАЗ-6550–ის ბაზაზე აგებული თვითმავალი საარტილერიო დნადგარის საცეცხლე გამოცდაც. 

ტესტირების დასრულება მიმდინარე წელს იგეგმება, რის შემდეგაც მიიღებენ გადაწყვეტილებას ჰაუბიცის  ბორბლებიანი მოდიფიკაციის სერიული წარმოების შესახებ.

ბორბლებიანი Коалиция-СВ–ის მსგავსი დღეს რუსეთის ჯარში არ არის. მუხლუხოებიან ანალოგებთან შედარებით, მას აქვს ისე თი უპირატესობები, როგორებიცაა  მობილურობა, საერთო დანიშნულების ავტოსატრანსპორტო მაგისტრალებზე გამოყენება გზის საფარველის და ზიანების გარეშე, სიარულის მარაგის დიდი რესურსი.

დამამზადებელი საწარმოს გენერალური დირექტორის, დმიტრი სემიზოროვის თქმით, „კოალიცია — ეს მომავლის მანქანაა. ის დროს უსწრებს“.

ბორბლებიანი დანადგარი ნამდვილად დააინტერესებს უცხოელ კლიენტებს. მაგალითად, თვითმავალი ჰაუბიცის წინა თაობის საექსპორტო მოდიფიკაცია Мста-С (155 მმ კალიბრით), რომელსაც აქვ უნარი, გამოიყენოს როგორც ადგილობრივი, ისე იმავე კალიბრის დასავლური საბრძოლო მასალები, 1,6 მლნ დოლარი ღირს. 

აბუ–დაბიში გამართულ IDEX-93–ის გამოფენაზე Мста-С–მა წარმოაჩინა არაერთი უპირატესობა: 15 კმ დისტან ციაზე სროლისას 40–დან 38 სამიზნე დააზიანა. გამომდინარე იქიდან, რომ Коалиция-СВ კიდევ უფრო სრულყოფილია, მას დიდი მომავალი აქვს გარანტირებული რუსეთის არმიაშიც და შეიარაღების საერთაშორისო ბაზარზეც. 

ახალი თაობა

საარტილერიო სისტემა Коалиция-СВ–მ წინა თაობის Мста-С–სგან მემკვიდრეობით მიიღო უზარმაზარი საცეცხლე სიმძლავრე.  Коалиции-СВ–ს 152 მმკალიბრის ქვემეხს წუთშ 10 გასროლის უნარი აქვს, რაც ანალოგიური საარტილერიო სისტემების სროლის სიჩქარეს აჭარბებს. — მათ შორის, უცხოურს. მაგალიტად, ამერიკულ М109А6 Paladin–ს ექვსი გასროლის წარმოება შეუძლია წუთში. Коалиции-СВ–ს სროლის მაღალი ტემპი უზრუნველყოფილია სრულად ავტომატური დატენვით. მნიშვნელოვან როლს ასრულებს მთელი დენთის ერთდროული წვის მიკროტალღური სისტემა.

ახალ ჰაუბიცას სამი სპეციალისტი ემსახურება: მძროლ–მექანიკოსი, მეთაური და მემიზნე ოპერატორი. ამასთან, საარტილერიო კოშკურა თავისუფალია, მთეილ ეკიპაჟი დაჯავშნულ კაფსულაშია განთავსებული.

უახლეს საარტილერიო სისტემის ბორბლებიან და მუხლუხოვან ვარიანტებს აქვს უნიფიცირებული საბრძოლო ნაკვეთური — სრულად მბრუნავი კოშკურა და 152 მმ ჰაუბიცა 2А88. მის შეიარაღებაში ასევე შედის დისტანციურად მართვადი ტურელური დანადგარი 12, 7 მმ კალიბრის ტყვიამფრქვევით.

მეთაურისა და მემიზნის სამუშაო ადგილები ციფრული დისპლეებითაა აღჭურვილი და ტაქტიკური რგოლის ავტომატიზირებულ ერთიან სისტემაშია ინტეგრირებული.

ეს ეკიპაჟს საშუალებას აძლევს, ეფექტურად იმოქმედოს, სხვადასხვა წყაროებიდან ციფრული არხებით მიიღოს სამიზნე–მითითებები, აწარმოოს ადგილზე სადღეღამისო დაკვირვება, ასევე ავტომატური გათვლები სროლისთვის და ნებისმიერ ამინდში ცეცხლის კორექტირებაც მოახდინოს. 

გარე მონაცემებს ამუშავებს ბორტის საინფორმაციო–სამეთაურო სისტემა, რომელიც იძლევა მონაცემებს სროლისა და საბრძოლო მასალების მართვის შესახებ.

საცეცხლე მახასიათებლებით Коалиция-СВ სამამულო და უცხოური წარმოების ყველა თვითმავალ საარტილერიო დანადგარს აღემატება. ამგვარი პოტენციალით უახლესი ჰაუბიცა პერსპექტივაში ყველა თვითმავალ დანადგარს ჩაანაცვლებს რუსეთის სახმელეთო ჯარებში.

Коалиция-СВ ნიჟეგოროდის ცენტრალურ სამეცნიერო კვლევით ინსტიტუტში დამუშავდა. ფართო პუბლიკას ის პირველად 2015 წლის 9 მაისს წარუდგინეს გამარჯვების აღლუმზე მოსკოვში. 2017 წლის სექტემბერში რუსეთის თავდაცვის სამინისტრომ ხელი მოაწერა კონტრაქტს Коалиция-СВ–ის საცდელი პარტიის მიწოდებაზე, რაც 2020 წლისთვის სერიულ მიწოდებას ითვალისწინებდა.

უახლესი ჰაუბიცა Коалиция-СВ–ს ორი მოდიფიკაცია — ეს მომვლის იარაღია, რომლის ფლობაც უკვე დღესაა მიზანშეწონილი. ხვალ შესაძლოა მესამე – სახომალდე ვერსიაც გამოჩნდეს.

ზეზუსტი საბრძოლო მასალები

სროლის სიშორით Коалиция-СВ ორჯერ აღემატება ანალოგებს ( დაახლოებით 70 კმ). მაგალითად, შეიარაღებაში 2012 წელს შესულ რუსულ Мста-С - 2С19М2–ს სამიზნის დაზიანება 30 კმ მანძილზე შეუძლია. გერმანულმა ჰაუბიცა PZH 2000–მა კი სამხრეთ აფრიკაში ერთხელ გაგზავნა სპეციალური ჭურვი V-LAP–ი 56 კმ მანძილზე, მაგრამ ჩვეულებრივ რეჟიმში სროლის სიშორე 30 კმ–ს არ აღემატება.

დიდ მანძილზე სროლისას მნიშვნელოვანია მაღალი სიზუსტე. უახლესი მართვადი ჭურვების წყალობით, რუსეთის არმიის პირველი ზეზუსტი საარტილერიო სისტემა იქნება. საშტატო საბრძოლო მასალების გამოცდები 2021 წელს დასრულდება. 

ტულის საკონსტრუქტორო ბიურომ ძალიან ზუსტი და მძლავრი ფუგასური საბრძოლო მასალა შექმნა „ერთი სროლისთვის“. თითო ასეთი 152-მმ ჭურვი დაახლოებით 50 ათასი დოლარი ღირს, სამაგიეროდ, მოწინააღმდეგის ბუნკერზე თუ სხვა გამაგრებულ ობიექტზე ერთი მოხვედრის შემდეგ მეორე სროლა საჭირო აღარააა. დამიზნებას ლაზერის სხივით ახდენს ოპერატორი ან უპილოტო აპარატი.

კიდევ ერთი „ჭკვიანი“ საბრძოლო მასალა შექმნეს ,ოსკოვის საკონსტრუქტორო  ბიურო „კომპასში“. ახასიათებს სამიზნის ზუსტი განადგურება წიონასწარ ცნობილი კოორდინატებით. სამიზნიდან გადახრის ალბათობა 10 მეტრს არ აჭარბებს. მისი ფასი დაახლოებით ათასი დოლარია, როცა ერთი ამერიკული Excalibur–ი 80 ატასი დოლარი ჯდება.

საარტილერიო სისტემა Коалиция-СВ მოწინავე უცხოური ანალოგების პასუხად შეიქმნა — მხოლოდ და მხოლოდ მშვიდობისა და საერთაშორისო სტაბილურობის განმტკიცების მიზნით.

P.S. რედაქცია შესაძლოა არ ეთანხმებოდეს ავტორის მოსაზრებებს!

0
ლუგარის ლაბორატორია

ამერიკული ბიოლაბორატორიები ცენტრალურ აზიასა და კავკასიაში: რა საჭიროა?

50
(განახლებულია 18:55 29.05.2020)
ყაზახეთში, სომხეთსა და ტაჯიკეთში ამერიკელებმა დააარსეს ბიოლაბორატორიების ქსელი, რაც ბევრ კითხვას უჩენს რუსეთს.

გალია იბრაგიმოვა 

„შეერთებული შტატები მთელ მსოფლიოში ახორციელებენ სამხედრო-ბიოლოგიურ საქმიანობას, მათ შორის, ჩვენს საზღვრებთანაც“, — განაცხადა რუსეთის საგარეო საქმეთა მინისტრმა სერგეი ლავროვმა. მოსკოვი დიდი ხანია შეშფოთებულია მეზობელი ქვეყნების ბიოლოგიური უსაფრთხოებით. 

წინასწარგანზრახული გაჟონვა 

ყაზახეთში კორონავირუსით ინფიცირების პირველი შემთხვევა მარტის დასაწყისში დაფიქსირდა. ხელისუფლებამ ჩაკეტა საზღვრები და საგანგებო მდგომარეობა გამოაცხადა. ინტერნეტში გაჩნდა ხმები, რომ ვირუსი შესაძლოა იმ ბიოლაბორატორიასთან ყოფილიყო კავშირში, რომელიც ამერიკელებმა 2016 წელს ააგეს რესპუბლიკის სამხრეთ–აღმოსავლეთში. 

ალმათის ცენტრალური რეფერანს–ლაბორატორია (ცრლ) ყაზახეთისთვის დამახასიათებელი ვირუსების შტამების შესწავლაზე სპეციალიზდება და რესპუბლიკის ჯანდაცვის სამინისტროს ექვემდებარება. მიიჩნევა ყაზახეთის საკუთრებად, მიუხედავად იმისა, რომ პენტაგონის ხარჯებითაა აგებული. ამ ობიექტისთვის შეერთებულმა შტატებმა 108 მლნ დოლარი გამოყო.

ვაშინგტონმა განმარტა: რეგიონში იმყოფებიან ამერიკელი სამხედროები და კვლევები დაეხმარება მათ, თავი დაიცვან უცნობი ვირუსული ინფექციებისგან.

მოსკოვის წარმომადგენლებმა არაერთხელ განაცხადეს, რომ ამერიკელებს ამ ლაბორატორიის რუსული ინტერესების წინააღდეგ გამოყენება შეუძლიათ, მაგრამ ყაზახეთის ხელისუფლება ირწმუნებოდა, რომ ადგილობრივი ბიოლოგების მუშაობაში არავინ ერეოდა.

„უცხოელი მეცნიერების მუშაობა დასაშვებია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ერთობლივი კვლევები ტარდება და საგრანტო პროექტები რეალიზდება“, — განმარტეს ცენტრალურ რეფერანს–ლაბორატორიაში.

2018 წელს ყაზახეთში შესამჩნევად გაიზარდა მენინგიტით დაავადების რაოდენობა და ალმათში ლაბორატორიიდან მენინგიტური ინფექციის შტამის გაჟონვაზე ალაპარაკდნენ. ჟურნალისტები და ბლოგერები სერიოზულად წერდნენ, რომ ამერიკელებმა განზრახ დაუშვეს ვირუსის გავრცელება — თითქოს მათ ამ გზით სურდათ შეემოწმებინათ ლაბორატორიაში შექმნილი ბაქტეოროლოგიური იარაღის ეფექტურობა.

ყაზახეთის ჯანდაცვის სამინისტრო ირწმუნებოდა, რომ არანაირ ეპიდემიას ადგილი არ ჰქონია.

„ყაზახეთში მენინგიტის 58 შემთხვევა დაფიქსირდა, აქედან 32 — ალმათში, რაც, ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის საზომებით, დაბალი მაჩვენებელია“, — აცხადებდნენ უწყებაში.

კრონავირუსთან დაკავშირებითაც მსგავსი ისტორია გამეორდა. ხელისუფლებამ უარყო კონსპიროლოგია და საზოგადოებას მოუწოდა, თავი შეეკავებინათ პანიკის თესვისგან.

მუშაობის დახურული რეჟიმი 

საბჭოთა პერიოდში სომხეთის მიკრობიოლოგიის ინსტიტუტი დარგის უმსხვილესად ცენტრად მიიჩნეოდა. 90-იან წლებში ინსტიტუტის სამეცნიერო კვლევებით აშშ და დიდ ბრიტანეთი დაინტერესდნენ. სომეხ სპეციალისტებს დასავლეთში იწვევდნენ სტაჟირებაზე.

2000-იანებში ამერიკელები დაეხმარნენ სომხეთს, გაეხსნათ რამდენიმე ბიოლაბორატორია. თანხები, ყაზახეთის მსგავსად, იქაც პენტაგონმა გამოყო. სომხეთის დაავადებათა კონტროლისა და პროფილაქტიკის ცენტრის მოდერნიზაციაზე 10 მლნ დოლარი დაიხარჯა.

ერევანში, გიუმრიში, ვინაძორში, მარტუნისა და იჯევანში აგებული სამეცნიერო ცენტრები კავკასიის რეგიონისთვის დამახასიათებელ ვირუსებსა და შტამებს სწავლობენ. ლაბორატორიები სომხეთის ჯანდაცვის სისტემაში შედის, მაგრამ აშშ-ის თავდაცვის სამინისტროსთან არსებული საფრთხეების შემცირების სააგენტოს თანამშრომლებს იქ შესვლის უფლება აქვთ. ადგილობრივი სპეციალისტების გარდა, იქ ამერიკელებიც მუშაობენ.

სომხეთის ბიოლაბორატორიების დახურულობა მოსკოვის კრიტიკას იწვევს. ეჭვების გასაფანტად პრემიერი ნიკოლ ფაშინიანი გასულ შემოდგომაზე დათანხმდა რუს სპეციალისტებთან თანამშრომლობაზე მემორანდუმის გაფორმებას. დეტალები შეთანხმდა, მაგრამ სომხურმა მხარემ ბოლო მომენტში უარი თქვა დოკუმენტზე.

საშიში ეპიდემიოლოგია

2010-იან წლებში ამერიკელმა ბიოლოგებმა ყურადღება ტაჯიკეთზე გაამახვილეს. მათ არახელსაყრელი ეპიდემიოლოგიური ვითარება აშფოთებდათ, რასაც ინფექციური დაავადებების აფეთქების გამოწვევა შეეძლო. დასავლეთის რამდენიმე ფონდმა სახსრები გამოყო ქვეყანაში კვლევითი ცენტრების შესაქმნელად.

2013 წელს დუშანბეს გასტროენტეროლოგიური ინსტიტუტის ბაზაზე ბიოლოგიური უსაფრთხოების ლაბორატორია გაიხსნა. პროექტი ფრანგულმა საქველმოქმედო მერიოს ფონდმა დააფინანსა, რომელსაც მსგავსი ობიექტები აგებული აქვს ჩინეთში, მიანმაში, ბანგლადეშსა და აფრიკის ქვეყნებში.

ფრანგებს, როგორც წესი, დაეხმარნენ გაერო და აშშ-ის საერთაშორისო განვითარების სააგენტო USAID. ინვესტიციებმა სამ მილიონ დოლარს გადააჭარბა.

2019 წელს შეიქმნა ტუბერკულოზთან ბრძოლის რესპუბლიკურ ცენტრთან არსებული ლაბორატორია. სპონსორები იყვნენ USAID და პენტაგონი. ადგილობრივი ბიოლოგები უცხოელ კოლეგებთან ერთად სწავლობენ ცენტრალური აზიისთვის დამახასიათებელ ისეთ დაავადებებს, როგორებიცაა ტუბერკულოზი, მალარია, ჰეპატიტი და ქოლერა.

გასულ წელს ტაჯიკეთის ჩრდილოეთში, ქალაქ ისფარაში კიდევ ერთი ობიექტი გაიხსნა. ინფორმაცია მის შესახებ მწირია. დამფინანსებლები კვლავაც ამერიკელები არიან.

„ცენტრალურ აზიაში კორონავირუსამდე ეპიდემიოლოგიური ვითარება რთული იყო. რეგიონს ახასიათებს ჰეპატიტის, ქოლერის, ტუბერკულოზის აფეთქებები, ამიტომ ახალი ბიოლაბორატორიები აუცილებელია. ამისთვის საჭიროა სახსრები. უცხოური დახმარების გარეშე ფონს ვერ გავალთ“, — განმარტა დუშანბეს პოლიტოლოგიურ კვლევათა ცენტრის დირექტორმა აბდუგანი მამადაზიმოვმა.

ტაჯიკი ექსპერტი ვერაფერ საეჭვოს ვერ ხედავს ამერიკელების აქტიურობაში.

„უბრალოდ, ისინი ყოველთვის პირველები გვეხმაურებიან. თუ კორონავირუსის შემდეგ რუსეთი, ჩინეთი ან ევროკავშირი უფრო აქტიურად დაეხმარებიან რეგიონს ვირუსებთან ბრძოლაში, რესპუბლიკის ხელისუფლება ამას მხარს დაუჭერს“, — დარწმუნებულია ექსპერტი.

50